De geschiedenis en oorsprong van koffie

De verspreiding van koffie door de Nederlanders

Van Ethiopië naar Jemen

Een drankje waar je opgewekt van wordt, maar niet dronken, kreeg natuurlijk snel veel bekendheid. Zo ontstonden er koffiehuizen, als eerste in Mekka, aan de andere kant van de Rode Zee t.o.v. Ethiopië (zie de kaart). In deze koffiehuizen kon men gezellig samenkomen om nieuws, gedichten en verhalen uit te wisselen onder het genot van het verkwikkende drankje. Mekka was in die tijd het belangrijkste pelgrimsoord, wat ook de eerste “verspreiding” verklaart.

Mokka (Mocha, Jemen) was voor lange tijd het centrale handelspunt voor koffie
Mokka (Mocha, Jemen) was voor lange tijd het centrale handelspunt voor koffie

Een andere ontwikkeling was de bloeiende koffiehandel in Mokka (zie de kaart), een kleine havenstad gelegen in Jemen, precies aan de andere kant van de Rode Zee t.o.v. Ethiopië (niet te verwarren met Mekka). Mokka werd gesticht in de 14e eeuw en was van de 15e tot de 17e eeuw de belangrijkste handelsplaats voor koffie in de wereld.

Koffiehandel over in Turkse handen

De Turkse sultan van Constantinopel, Selim I, veroverde tussen 1516-1518 de landen Syrië, Palestina, Jemen en Egypte. Deze landen werden dus in het Ottomaanse rijk ingelijfd, en dat betekende dat de koffiehandel in Jemen vanaf dat moment werd beheerst door de Turken. Mokka bleef hierbij nog steeds de belangrijkste handelsstad. De koffiebonen werden via Mokka naar Suez verscheept (Egypte), alwaar het via kamelen weer werd verspreid naar de hoofdstad van Egypte (Alexandrië). In de haven van Alexandrië (zie de kaart) ontstond een levendige handel met de kooplieden uit Venetië en Frankrijk.

De Turken deden er alles aan om deze lucratieve handel voor zichzelf te houden en hadden daardoor een monopolie op zowel de teelt van als handel in koffiebonen.

Populariteit in Europa: de opkomst van het koffiehuis

Lloyd's Coffeehouse (Londen, 1688)
Lloyd's Coffeehouse (Londen, 1688)

Na de verovering van Egypte door Salim I, bereikte de koffie in 1517 Constantinopel (het huidige Istanbul). Van daaruit kende het een snelle verspreiding. In 1530 had het koffiedrinken zich reeds in Damaskus gesetteld. Twee van de bekendste koffiehuizen in Damaskus waren het “Cafe van de Rozen” en koffiehuis “Poort van de Verlossing”. Hoewel er tot 1554 in Constantinopel geen koffiehuizen te vinden waren, werden ze al snel beroemd om hun luxueuze inrichting; de eigenaars wedijverden met elkaar om de gunst van de klant. De koffiehuizen werden ontmoetingsplaatsen voor zowel vrienden als zakenlieden en vormden steeds meer het toneel voor politieke debatten en discussies.

In 1592 verscheen er in Venetië een boek met daarin zeer gedetailleerde tekeningen en beschrijvingen van de koffieplant, geschreven door de Italiaanse arts Prosper Alpinus. Vanuit Venetië, dat in die tijd een belangrijke verbindingshaven was, veroverde de koffie half Italië. In eerste instantie stuitte dit tegen de borst van de Christenen, onder leiding van Paus Clemens VIII die het verkwikkende drankje – of het “duivelse brouwsel” – in eerste wilde verbieden. Echter, hier kwam hij van terug en sprak de zegen over drankje uit alsof het een door God gegeven geschenk was. Vanaf dat moment kochten de Venetiaanse kooplieden schepen vol koffie en opende zich in Venetië 1645 het allereerste “christelijke” Europese koffiehuis.

Andere, grote Europese en andere wereldsteden bleven niet achter: in 1650 volgde Oxford, in 1651 Londen, in 1664 Den Haag, in 1677 Hamburg en in 1689 Parijs, Boston en New York. Lees meer over het fenomeen koffiehuis in de Koffiegids

Nederlandse handelsgeest: VOC smokkelt koffie naar Malabar & Java

De immer ijverige Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) wist dat alleenrecht te omzijlen. In 1616 maakte de VOC kennis met koffie. In eerste instantie was koffie niet zo interessant voor de VOC, maar vanaf 1660 werd de handel interessant omdat de vraag naar koffie steeg. Om aan deze vraag te voldoen vestigden ze een handelshuis in Mokka, waardoor de VPC uitgroeide tot de belangrijkste  aanvoerlijn richting Europa. Echter, omdat de prijzen door de hoge vraag ook stegen, probeerden de Hollanders op een goedkopere manier aan de koffie te komen.

De koffieboom
De koffieboom

Het lukte de Nederlanders om in Aden (Jemen, zie de kaart) een koffieboom te stelen, het mee te nemen en elders weer te planten. De eerste poging om de koffieplant te laten aarden was in Malabar (Indiaase westkust). Vervolgens werd in 1699 de koffieplant op Java geplant, en door de juiste omstandigheden groeide dit uit tot een ware koffiecultuur. Ook worden er bomen geplant op Sumatra, Timor, Bali, Ceylon (het huidige Sri Lanka) en andere Oost-Indische eilanden. Korte tijd later was de koffieaanplant op Java groter dan in Arabië, en groeide Amsterdam (zie de kaart) uit tot het absolute centrum van de wereldhandel in koffie.

Mokka had haar monopoliepositie verloren.

5 thoughts on “De geschiedenis en oorsprong van koffie

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *